कोळेवाडी गावाचं नाव. गाव तसं मोठं. पण लोकसंख्येने. सगळ्या जातीचे लोक राहायचे. जवळच बाजारपेठ होती. कुणी जनावरं विकायचं. कुणी धान्य. कुणी भाजीपाला. कुणी चपला. कुणी कपडे. लोक उद्योगी होते. आसपास भरणाऱ्या बाजारात छोटं मोठं दुकान लावून पोट भरत होते. शेतकरी होते. पण नावाला उरले होते. व्यापारी लोकांनी गावाचा ताबा घेऊन खूप वर्ष झाली होती. आता शेती ह्या दुकान चालवणाऱ्या लोकांच्या ताब्यात होती. मूळ शेतकरी कधीच देशोधडीला लागला होता. पाणी नव्हतं. आता ह्या व्यापारीवर्गाने पाणी आणलं होतं थोडंफार. शेतीला नाही पण व्यापारयांना पाणी मिळालं पाहिजे हे सरकारला माहित असतं. सरकार म्हणजे नौकरशाहीला. पैसे दिले की त्यांना समस्येची जाणीव होते. कोलेवाडीला आता पाण्यासाठी बरंच काम केलं सरकारने. धंदेवाल्यांनी गायरान काबीज केलं तेंव्हाच गावाची वाटचाल कोणत्या दिशेने चालू आहे हे लक्षात आलं. पुढ शेती सुद्धा फार राहिली नाही. मग गावात पान टपऱ्यावर लोक जास्त आणि भजनी मंडळात कमी अशी स्थिती झाली. तरी गेल्या काही वर्षात गावात पैसा खुळखुळू लागला तसे आसपासच्या गावातले लोक म्हणायला लागले कोळेवाडी सुधारली. विकास झाला.
कोळेवाडीत तशी आत्महत्या झाली नाही मागच्या दहा वर्षात. पिकवण्यापेक्षा विकणारे जास्त झाले. बाहेरून आलेले लोक वाढले. गावातून आधी बकरे आणि कोंबड्या न्यायचे तालुक्याला. बाजारात. आता छोट्या टेम्पोत पोरं भरून नेतात. तालुक्याच्या शाळेत. पोरं इंग्रजी शाळेत शिकतात. गावात आधी कुणी दारू पिलं तर अख्खा गाव यायचा समजून सांगायला. आता घरटी एक तरी माणूस पिलेला असतो. गावाचा विकास हे सगळं घेऊन येतो. गावाला नाव ठेवणारे आधी म्हणायचे कोळेवाडीत कधीपण जा गटारात डूकरं लोळताना दिसणार. आता डुकरं दिसत नाहीत. माणसं लोळत पडलेले असतात. गाड्या ओढणारे सजवलेले बैल इतिहासजमा झाले. आता बुलेट किंवा बाईकवर मिरवणारे गॉगलवाले बैल वाढले. हे बैल शेताकडे फिरकत सुद्धा नाहीत. नौकरी करतात असं पण नाही. तीस चाळीस किलोमीटरवर कलाकेंद्र आहे. तिथे जातात. गाणे ऐकतात. पहाटे घरी येतात. दुपारी उठतात. पुन्हा संध्याकाळची वाट बघतात.
कोळेवाडी अशी आहे. पण या गावाचं सगळ्यात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे या गावाने कधीच कुणाला एकगठ्ठा मतदान केलं नाही. गेल्या पंधरा वर्षात. बाकीची गावं एकदम सोपी असतात. गरीब असतात. पैसे देऊन विकत घेता येतात. पण ह्या गावात पैसा चालत नाही हे दोन्ही आमदारांना माहित आहे. दोन्ही म्हणजे एक माजी आणि एक आजी. पराभूत झालेल्या आमदाराला माहिती आहे की आपण इथे पैसा वाटून चूक केली. जिंकलेल्या आमदाराला माहिती आहे की इथे पैसा वाटून फायदा नाही. मग या गावात चालतं तरी काय? मतदान होतं तरी कसं? जात. कोळेवाडीमध्ये फक्त जात चालते. सगळ्या जातीचे लोक राहतात. सगळ्या जातीच्या लोकांचं बरं चालू आहे. जगण्याची चिंता नाही. जगण्याची चिंता नसलेल्या लोकांना जातीची आठवण होते. त्यांना जातीत जास्त रस असतो. ज्यांना मातीत रस नसतो त्यांना जातीत रस असतो. शेतीची आवड नसलेलं गाव. व्यापारामुळे पैसा खेळता. प्रत्येक जातीला आपण सत्तेत पाहिजे ही खुमखुमी. मग व्हायचं तेच झालं. सगळ्या जातीचे गट झाले. आज गावात सगळ्या जातीच्या लोकांचे पुतळे झाले. मंदिरं झाले. रस्ता नाही गावात पण मार्बलची फरशी आहे मंदिराला. गाव अंधारात असतो पण पुतळ्याला चोवीस तास लाईट असते. अब्दुलच्या घरापुढे गटार तुंबलय दोन महिने झालं. पण अब्दुल मशिदीच्या आवारात रोज झाडलोट करायला पैसे देतो.
आजी माजी आमदार हैराण झालेत. सांभाळायचं तरी कुणाला? कोणत्या एका जातीची बाजू घेता येत नाही. एरव्ही दोघे जातीचं राजकारण करतात. पण कोळेवाडीत आले की दोघांना सर्वधर्मसमभाव आठवतो. जातीभेद नष्ट झाले पाहिजेत असं वाटतं. पार आंबेडकर आणि फुले यांचं नाव घेऊन बोलतात तरी टाळ्या पडत नाहीत. संत रोहिदास आणि अण्णाभाऊ साठे यांची पण आठवण काढतात तरी पब्लिक टाळ्या वाजवत नाही. हळू हळू दोघांच्या लक्षात आलं अमुक जातीच्या महापुरुषाचं नाव घेतलं म्हणून मग पब्लिक टाळ्या वाजवतच नाही. बहिष्कार टाकते. एवढा कट्टर विरोध आहे. खरतर त्यांच्याकडे गटा गटाने येणाऱ्या लोकांच्या निवेदनात त्यांच्या लक्षात येतं. आजी आमदार ठरवून टाकतो. एक दिवस तो त्याच्याकडे आलेल्या कोळेवाडीच्या सगळ्या निवेदनांची यादी पी ए कडे मागतो. गावातली सगळ्यात मोठी समस्या काय आहे त्याच्या लक्षात येतं. प्रत्येक जातीने आपल्यासाठी स्वतंत्र स्मशानभूमीची सोय करण्यात यावी असं निवेदन दिलेलं आहे. हे माजी आमदाराला पण दिलेलं होतं. पण त्याने दोन तीन मोठ्या जातीच्या स्मशानभूमी मंजूर केल्या आणि बाकी दुर्लक्ष केलं म्हणून यावेळी आपल्याला कोळेवाडीमधून आघाडी मिळाली हे त्याच्या लक्षात येतं.
आजी आमदार एका फटक्यात काही शासकीय निधी काही आमदार निधी आणि काही वैयक्तिक खर्चातून प्रत्येक जातीची एक स्मशानभूमी बनवून टाकतो. गावातल्या प्रत्येक जातीकडून आमदाराची स्वतंत्र मिरवणूक निघते. गावातले लोक आता मस्तपैकी आपापल्या जातीतच मरायला मोकळे होतात. आमदाराला डोक्यावर घेतलं जातं. आपला माणूस आपल्याच स्मशानभूमीत जाळता येणार याच्याएवढ सुख नाही असं त्यांच्या जल्लोषावरून दिसतं. आपल्या जातीच्या स्मशानभूमीत जळून काय मिळणार? असा प्रश्न विचारला तर त्यांच्यापैकी किती जणांना उत्तर आलं असत काय माहित? पण गाव सुखी होतं. पैसे वाल्या लोकांना मरण आपल्या हौसेने पाहिजे असतं. ते त्यांनी मिळवून घेतलं होतं. जगण्याच्या नाही पण मरण्याच्या कामी आला होता आमदार.
कोळेवाडी खुश होती. पण अचानक एक घटना घडली. खूप वर्षापासून कोळेवाडीत राहणारा जना म्हणजे जनार्दन वारला. जनार्दन गावापासून तीस चाळीस किलोमीटर दूर असलेल्या कलाकेंद्रातल्या रेखाचा मुलगा. रेखा तिथं नाचायची. खरंतर नाचली एक दोन वर्ष. पण गावातल्या एका राजस्थानी व्यापाऱ्यानी तिला घरी आणली. व्यापारी नेमका कोण होता हे गावाला माहित नाही. रेखा दोन वर्ष सोबत राहिली. तिला मुलगा झाला. गाव म्हणायचं मुलगा व्यापाऱ्याचा नाही. त्याच्यासारखा दिसत नाही. व्यापारी काही बोलत नव्हता. त्याच्या कानावर गोष्टी जात होत्या. एक दिवस विहिरीत त्याची बॉडी सापडली. रेखानी पोराला वाढवला. लोकांनी व्यापाऱ्याची शेती काही रेखाला भेटू दिली नाही. घर होतं. पण रेखानी पोराच्या म्हणजे जनार्दनच्या लहानपणीच ठरवलं त्याला गावात राहू द्यायचं नाही. बाहेर पाठवायचं. पोराला सैन्यात पाठवला. जनार्दन होताच तसा. व्यायाम करणारा. गावात सतत नाव ठेवणारे लोक म्हणून लांब राहणारा. सारखा बापाच्या नावानी चिडवलं जाण्याचा राग तालमीत काढणारा. पहिल्या झटक्यात सैन्यात भरती झाला. पंजाबला गेला. काश्मीरला गेला. वर्दी घालून गावात यायचा तेंव्हा रेखाला त्याला कुठं ठेवू आणि कुठे नाही असं व्हायचं. सारखी लेकाला द्रिष्ट होऊ नये म्हणून काळा दोरा बांधायची. भाकरीचा तुकडा ओवाळायची. लिंबू मिरची फेकायची. आणी एक दिवस पंजाबमधून बातमी आली. जनार्दन अतिरेक्यांनी केलेल्या हल्ल्यात ठार झाला.
सैन्यातले लोक जनार्दनची बॉडी घेऊन आले. जगत होता तोपर्यंत जनार्दन. आता ती जगासाठी बॉडीच. सगळे गोळा झाले. सैन्यातल्या लोकांनी सैनिकाला मान द्यायला पाहिजे तसा थाटात आणला त्याला. विचारायला लागले अंत्यसंस्कार कुठं करायचे? पहिल्यांदा गावाला प्रश्न पडला आता जनार्दनची बॉडी जाळायची कुठं? जवळपास सगळ्या जातीची स्मशानभूमी असलेलं गाव. स्मशानभूमी मंजूर करणारे आजी माजी आमदार पण अंत्यसंस्काराला हजर होते. राज्यात बातमी दाखवली जाणार त्यांना कळलं होतं. पण जनार्दनचा अंतिमसंस्कार कुठं करायचा हे त्यांनापण कळत नव्हतं. त्याची जात कशी ठरवायची? कोणती ठरवायची? गावातल्या कोणत्याच जातीने पुढे येऊन आमच्या स्मशानभूमीत जनार्दनला जाळा असं म्हणायचा मोठेपणा दाखवला नव्हता.
सैन्यातल्या लोकांना वाटत होतं तीन अतिरेक्यांना मारलेल्या जनार्दनचं काय कौतुक होईल गावात. ते झालं. पण कौतुक कौतुकाच्या जागी. स्मशान शेवटी जातीचं आहे. जनार्दनला जाळायचं कुठं? हा प्रश्न निर्माण झाला. जनार्दन ज्या शाळेत शिकला ते मास्तर पुढे झाले शेवटी. आपण जनार्दनला शिकवलेलं कामी आलं हे त्यांच्या डोक्यात होतं का आपण गावातल्या बाकी सगळ्या विद्यार्थ्यांना शिकवलेलं वाया गेलं हा राग होता माहित नाही. मास्तर त्यांच्या शाळेच्या मैदानात अंतिम संस्कार करा म्हणाले. तयारी झाली. सगळा गाव जनार्दनच्या जळत्या चिते सोबत सेल्फी घ्यायला तयार होता. शहीद जवानाच्या चितेसमोर आमच्या गावची शान म्हणून कित्येक सेल्फी दुसऱ्या दिवशी फेसबुकवर झळकले.
त्यादिवशी प्रत्येक जातीची स्मशानं लाकडं नसताना सुद्धा जळत असल्यासारखी वाटली. जनार्दन एकटाच जळत असून जिवंत असल्यासारखा वाटला. सेल्फी घेणाऱ्या एवढ्या मुडद्यांच्या मध्ये जळत असणारा जिवंत जनार्दन नेहमी आठवत राहतो. लोक म्हणत होते जनार्दन अमर रहे! पण कुठे? जनार्द्नला लाकडांसोबत जाळून टाकलं. तिथे असलेल्या सैनिकाला वाटलं या गावाला जातीसकट जाळून टाकलं पाहिजे.
-अरविंद जगताप.

The following two tabs change content below.
अरविंद जगताप

अरविंद जगताप

Writer, Lyricist, And Curious About Everything at ArvindJagtap.com
Arvind Jagtap was born on 20th September 1977. He is a poet, lyricist and scriptwriter well-known for his exploits in Marathi Cinema, the Art and Literature circuit and Television Industry. He is also a voracious reader who has developed his own heart-touching and candid writing style which incorporates colors of foolery, comedy, humor, political satire and pragmatism. Arvind has penned thought provoking articles on important issues such as farmers suicides, draught, life in rural Maharashtra, pseudo progress, urbanization and its social & ecological impact, to name a few. His work is a reflection of his ideology. It weighs in favor of generating awareness among the masses rather than simply creating pure nonchalant entertainment.
अरविंद जगताप

Latest posts by अरविंद जगताप (see all)

अरविंद जगताप

Written by अरविंद जगताप

Arvind Jagtap was born on 20th September 1977. He is a poet, lyricist and scriptwriter well-known for his exploits in Marathi Cinema, the Art and Literature circuit and Television Industry. He is also a voracious reader who has developed his own heart-touching and candid writing style which incorporates colors of...
Read more

Leave a Reply