चटणी मावशी माहित नाही आसा गावात कुणीच नव्हता.नवरा ताप यायचं कारण झालं आणि गेला. दोन लेकरं होते. बळी आणि नामा. दोघं पोरं काटक. मावशीचं नाव कमल. पण सगळं गाव तिला चटणी मावशी म्हणायचं. शेती जास्त नव्हती. मावशी कुरडया बनवायला, शेवया बनवायला बाकी बायकांना मदत करायची. चटणी बनवून द्यायची. मावशीच्या हातच्या चटणीची चव कुणी विसरू श्कायचं नाही. घरात उखळ असून बायका खास चटणी मावशीकडून चटणी बनवून घ्यायच्या. हळू हळू आजुबाजूच्या गावातून बाया यायला लागल्या. मावशी चटणी मावशी म्हणून फेमस झाली. चटणी विकून विकून मावशीनी दोन एक्कर शेत घेतलं हे अजून सुद्धा गावातल्या तरुण पोरांना खरं वाटत नाही. पण मावशीनी एकटीच्या जीवावर शेत घेतलं. पोरं मोठे झाले. शेतात राबायला लागले. मावशीला वाटायचं पोरांनी इतर पोरासारखं शिकावं. दोन्ही पोरं शेतात काम करायचे. पण शाळेत मन रमत नव्हतं. बळी एकदम कष्टाळू. कुणाच्या अध्यात नाही मध्यात नाही. आपलं काम भलं आपण भले. कशीबशी दहावी पास केली आणि शेतात रमला. नामाला पहिल्यापासून शहराची ओढ. कुणी काही काम सांगितलं की गडी बसमध्ये बसून शहरात जायचा. सिनेमा पहायचा. शहरातल्या भज्यात वेगळीच चव असते असं वाटायचं त्याला. शहरात मोठमोठे कपड्याचे दुकानं, गाड्या बघून त्याला वाटायचं आपण काय त्या गावात खपतोय?
बळी मोठा होता. चटणी मावशीला आता म्हातारपण आलं होतं. चटणी कुटण्यात आयुष्य गेलं होतं तिचं. खांदे कामातून गेले होते. पोरं आता काम करू देत नव्हते. तरी मावशी चोरून चटणी बनवून द्यायचीच लोकांना. तुळसाच्या जावयाला आवडती म्हणून. भारतीच्या लेकराला आवडती म्हणून. एक दिवस दोन्ही पोरांनी भांडण काढलं मावशीशी. आता चटणी कुटताना दिसली त घर सोडून जाऊ म्हणून. मावशी रडायला लागली. लग्न करा म्हणाली घोड्याहो. नामा आणि बळी एकमेकांकडे बघायला लागले. खरंतर नामा छोटा होता दीड वर्षांनी. बळी तयार झाला. जी आधी बघितली ती पोरगी बळीने मुकाट्याने केली. संसार सुरु झाला. नामा तसाही घरात फार रमत नव्हता. आता बळीचं लग्न झाल्यापासूनतर त्याचा पाय घरात ठरत नव्हता. अशात त्याला नवाच नाद लागला होता. एका जीपवाल्याच्या नादी लागून तो गाडी शिकला होता. दिवस रात्र गाडीवर सोबत होता. कधी पुणे कधी मुंबई अशा ट्रीप चालू होत्या. राहणीमान बदलून गेलं होतं. रंगीबेरंगगी कपडे, गॉगल, बूट असा हायफाय झाला होता नामा. गावातले लोक कौतुक करायचे. चटणी मावशी तर द्रिष्ट काढायची आठ पंधरा दिवसाला नामा घरी आला की. नामाला कुठं ठेऊ आणि कुठं नाही असं व्हायचं तिला.
बळी मात्र नामाकड बघून चिडायचा. त्याला नामाचे दात विचित्र वाटायचे. त्याला कळायचं नामा आता गुटखा खातो. कधी रात्री उशिरा घरी आलाच तर दारूचा वास यायचा. बळीचं डोकं फिरायचं. तो मोठा भाऊ होता. आजपर्यंत त्याने नामाला धाकात ठेवलं होतं. नामासुद्धा जे सांगितलं ते ऐकत होता. पण गेल्या काही महिन्यात नामाच्या वागण्यात एकदम बदल झाला होता. दोन पैसे खिशात यायचे. आता बळीपुढे हात पसरायची गरज नव्हती. शेतात राबायची इच्छा नव्हती. खर्च भागत होता. आईला महिन्या दोन महिन्यात शहरातून तपकीर आणि मिठाई आणली की ती खुश. तिला पोरगा मोठा झाला, कमवता झाला असं वाटायचं. एकदा नामा तिला लुगडं घेऊन आला तर चटणी मावशी गावभर दाखवत फिरली. बळी तसा सगळं करायचा. पण बिचारा काटकसरी माणूस. शेतात किती पैसा लावू आणि किती नाही असं वाटायचं. पण घरात स्वतःला कधी चांगला शर्ट घेत नाही. बायकोला साडी स्वस्तातली. आईला लुगडं तसच. नामाला पैशाची किंमत नव्हती. जसं भाडं भेटायचं तसे पैसे. कधी कुणी जास्त खुशीत येऊन वर पैसे द्यायचं. एकदा वाढदिवसाच्या दिवशीच नामा खूप पिऊन पडला. घरी सगळे वाट बघत होते. चटणी मावशी दर वर्षी प्रमाणे या वर्षी सुद्धा त्याला ओवाळायला तयारी करून बसली होती. पण बातमी आली की नामा रोडच्या कडेला पिऊन पडलाय. बळी त्याला उचलून घेऊन आला.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी बळीने थोबाडीत मारली त्याच्या आणि उठवलं. नामा गेल्या काही महिन्यात बळीचा मोठ्या भावाचा अधिकार विसरला होता. त्याने बळीचा हात धरला आणि म्हणाला इथून पुढं मला हात लावायचा नाही. बळी नामाच्या डोळ्यातला राग पाहून काहीच बोलला नाही. बळीची बायको सुद्धा बघत राहिली. चटणी मावशी नंतर बळीलाच म्हणाली, नामा आता कमावता झालाय. त्याच्यावर हात टाकण शोभत नाही. बळीच्या बायकोने सुद्धा बळीलाच समजवून सांगितलं. बळीला कळत नव्हतं आपलं काय चुकलं? छोटा भाऊ दारू पिला म्हणून मारलं. आणि कमावता झाला तर कधी एक रुपयासुद्धा घरात दिला नाही भावानी. मग म्हणायचं कसं कमावता झाला? गुटखा खातो म्हणून? दारू पितो म्हणून? लोकाची गाडी चालवतो म्हणून? बळी विचार करत राहिला. पण शेतकऱ्याला पुन्हा शेतीचा विचार करावा लागतो. कोणतंही दुखः विसरायचं असलं तर त्याला मातीच आधार असते. मातीचं दुखः विसरायला सुद्धा मातीच असते.
नामा त्या दिवसापासून गाव सोडून गेला. तसं भांडण कधी झालं नाही पुन्हा दोन भावात. पण नामा मुंबईत एका ज्वेलर कड ड्रायव्हर म्हणून लागला. वर्षात एखाद वेळा गावात यायचा. मावशी त्याला डोळे भरून बघायची. तिच्या हातात दोन चारशे रुपये टेकवले की नामा पुन्हा गावात फुशारक्या मारत फिरायला मोकळा. नामा आता गोरापान दिसत होता. एसी गाडी घेऊन आला होता मालकाची. गाडी गावातून चालली की लहान लहान पोरं मागं ओरडत फिरत होती. बळी आता नामाकड बघून खचत होता. एवढे कष्ट करून गेल्या काही वर्षात हाती काही लागत नव्हतं. नवरा बायको दोघं राब राबत होते. कुणीतरी शहाणा गावात भाषण देऊन गेला. शेतकरी एकच एक पिक घेतात दरवर्षी म्हणून नुकसान होतं. बळीने मग कधी तूर लाव, कधी कापूस लाव तर कधी सुर्यफुल लाव असं सुरु केलं. कशातच यश आलं नाही. बोअर घेऊन बघितला. पाईपलाईन करून बघितली. पण फक्त कर्ज झालं. डोळ्यात जेवढं पाणी होतं तेवढं सुद्धा बोअरला नव्हतं या वर्षी. एवढा खचलेला बळी. बायको म्हणायची एकदा नामाला बोलून बघा. दहा एक हजार भेटले तर. उधार घ्या. ह्यावर्षी पेरणार काय नाहीतर? बळीनी हिंमत करून विचारलं. पण नामा म्हणाला मी मुंबईत राहतो. खोलीला पाच हजार देतो. मेस वेगळी. माझ्यकड कुठून आला पैसा? नामाच्या बोलण्यातून बळीला काहीच मिळालं नाही. अजून एक जखम फक्त. भाऊ महिन्याला पाच हजार रुपये देतो खोलीचे. वर्षाचे साठ हजार. एवढ्यात शेतात काय काय केलं असतं. पण बळी फार वेळ हिशोब करत बसला नाही. त्याच्या आयुष्याचा हिशोब चुकला होता.
बळीने आत्महत्या केली. फक्त त्याची एक चूक झाली. त्याने चिट्ठी लिहिली नाही. रेल्वे रुळावर जाऊन जीव दिला. सरकार आत्महत्या आहे हे मानायला तयार नव्हतं. नुकसानभरपाई मिळण्यासाठी खूप कष्ट करावे लागणार होते. पण चटणी मावशीला विश्वास होता नामा ह्यातून मार्ग काढणार. नामा तसा शब्द देऊन गेला होता. पण दोन महिने झाले नामा फिरकला नव्हता. एक दिवस पेपरात बातमी आली. मुंबईत विषारी दारूचे वीस बळी. अशा बातम्या आवडीने वाचतात लोक. शब्दनशब्द. आणि म्हणूनच चटणी मावशी सारख्या बाईला कळत की तिचा लेक विषारी दारू पिऊन मेला. नामाचं नाव पण त्या वीस जणात होतं. चटणी मावशीला वाटत होतं पेपरवाल्यांकडून नाव चुकलं असणार. पण बॉडी दारात आली आणि ती बेशुध्दच पडली.
चटणी मावशी शुद्धीवर आली तेंव्हा तिला कळलं की विषारी दारू पिऊन मेलेल्या लोकांच्या घरच्यांना सरकारने मदत जाहीर केलीय. चटणी मावशीने सरकारचे आभार मानले. शेतकऱ्याच्या घरच्यांना नाही पण दारुड्याच्या घरच्यांना सरकार मदत करत. जिवंत होते तोपर्यंत चटणी मावशी नामाची बाजू घ्यायची. बळीला समजून सांगायची. आता दोघांच्या फोटोसमोर बसून ती मनातल्या मनात पुन्हा बळीला समजावत होती. शहरात गेला असतास, कुठं पिऊन पडला आसतास त बायकोला काहीतरी मदत भेटली आस्ती. कशाला शेतकरी झालास?
मागून आता खलबत्त्याचा आवाज येत असतो. सून चटणी कुटत असते. नवीन चटणी मावशी आपल्या लेकराला तिखटापासून दूर ठेवत चटणी कुटत असते. तिला पण आपला नवरा दारुडा असता तर बरं झालं असत असं वाटून जातं कधीतरी. आणि मग ती दात ओठ खात चटणी कुटू लागते.
-अरविंद जगताप.

The following two tabs change content below.
अरविंद जगताप

अरविंद जगताप

Writer, Lyricist, And Curious About Everything at ArvindJagtap.com
Arvind Jagtap was born on 20th September 1977. He is a poet, lyricist and scriptwriter well-known for his exploits in Marathi Cinema, the Art and Literature circuit and Television Industry. He is also a voracious reader who has developed his own heart-touching and candid writing style which incorporates colors of foolery, comedy, humor, political satire and pragmatism. Arvind has penned thought provoking articles on important issues such as farmers suicides, draught, life in rural Maharashtra, pseudo progress, urbanization and its social & ecological impact, to name a few. His work is a reflection of his ideology. It weighs in favor of generating awareness among the masses rather than simply creating pure nonchalant entertainment.
अरविंद जगताप

Latest posts by अरविंद जगताप (see all)

अरविंद जगताप

Written by अरविंद जगताप

Arvind Jagtap was born on 20th September 1977. He is a poet, lyricist and scriptwriter well-known for his exploits in Marathi Cinema, the Art and Literature circuit and Television Industry. He is also a voracious reader who has developed his own heart-touching and candid writing style which incorporates colors of...
Read more

Leave a Reply