ग्रामीण कवी अंकुश असं नाव ऐकलं की लोकांना शेतकरी आणि त्याच्या वेदनेचा महासागर डोळ्यासमोर उभा राहायचा. अंकुशची कविता ऐकून रडला नाही असा माणूस सापडणार नाही. त्याच्या कवितेत दगडालाही पाझर फोडायची ताकद आहे असं एक ज्येष्ठ समीक्षक म्हणाले होते ते खोटं नाही. बैल, गाय, बाभळ, पिंपळ, ढेकळ असो, अंकुशने ग्रामीण जीवनातल्या सगळ्या गोष्टीवर कविता केल्या होत्या. पोळ्याला सजवलेल्या बैलाच्या अंगावर असलेले रंगीबेरंगी ठसे त्याला रक्ताळलेल्या जखमा वाटायच्या. लोक टाळ्या वाजवायचे. एका कवितेत एक शेळी बाभळीचा पाला खाऊ शकत नाही. पाला उंचावर आहे. शेळी उड्या मारून मारून थकते आणि तिथेच पडते असं वर्णन आहे. ते ऐकून लोक उदास व्हायचे. शेतकऱ्याच्या वेदनेवर कविता गाताना अंकुशच्या स्वतःच्या डोळ्यात पाणी यायचं. घश्याच्या शिरा दिसायच्या. हाताच्या मुठी आवळलेल्या असायच्या. लोक त्याच्या कवितेत स्वतःचं दुखः शोधायचे. त्याने गायलेल्या वेदनेच्या गाण्यात भिजून जायचे. तेवढंच बरं वाटायचं. आपल्याकडे लोकांना सुखाची स्वप्न बघण्यापेक्षा दुखः उगाळत बसलं की जास्त हलकं वाटतं. भविष्यकाळाची स्वप्न पडण्याने नाही, भूतकाळ आठवून रडण्याने लोकांना बरं वाटतं.
अंकुश तसा शाळेपासून हुशार. अक्षर चांगलं. शाळेत फळ्यावर सुविचार लिहायचं काम त्याचंच होतं नेहमी. मग पुस्तकं वाचणं आलं. वपू काळे, विसं खांडेकर वगैरे दहावीतच वाचून झाले. कविता लिहायला सुरुवात झाली. एका मोठ्या ग्रामीण साहित्यिकाच्या हाताने बक्षीस मिळालं कॉलेजला असताना. मोठ्या ग्रामीण साहित्यिकाला बस मध्ये बसवून द्यायची जवाबदारी होती. बस मध्ये बसायच्या आधी मोठे ग्रामीण साहित्यिक एका बार मध्ये शिरले. अंकुश पहिल्यांदाच बिअर बार मध्ये गेला होता. मोठे ग्रामीण साहित्यिक सोबत असल्याने चिंता नव्हती. दोन पेग नंतर मोठे ग्रामीण साहित्यिक रंगात आले. आधी बॉईल अंडे मागवले होते चाखण्याला. आता फुटाणे आणा म्हणाले वेटरला. अंकुश ताब्यात होताच. अंकुशला मार्गदर्शन सुरु झालं त्यांचं. शहरी भाषेत काय लिहितोस? आपल्या भाषेत लिही. आपल्या भाषेत व्यक्त होता आलं पाहिजे. अंकुशने बिअर बारमध्येच वही काढून मोठे ग्रामीण साहित्यिक काय सांगतात ते लिहून काढलं. वळणदार अक्षरात. रमची बाटली, ग्लास, सोडा, फुटाणे, बॉईल अंडे आणि वही. हे सगळं साहित्य साहित्यक्षेत्रात महत्वाचं आहे असं म्हणाले मोठे ग्रामीण साहित्यिक. हे मात्र अंकुशने फक्त लिहिल्यासारखं केलं. लिहिलं नाही. दोन बाटल्या संपेपर्यंत मोठे ग्रामीण साहित्यिक मार्गदर्शन करत राहिले. नंतर अंकुशला त्यांना बसमध्ये बसेपर्यंत मार्गदर्शन करावं लागलं. कसाबसा तो वजनदार साहित्यिक अंकुशने बसच्या सीटवर टाकला आणि घरी आला. त्या दिवशी पासून आपल्या भाषेत लिहायचं असं ठरवून टाकलं.
ग्रामीण भाषेतल्या कविता लिहिणं त्याच्यासाठी डाव्या हातचा मळ होता. थोडं फार गाण्याचं अंग होतं. कविता गाजू लागली. सरपंच वगैरे कौतुक करू लागले. आसपास कोणत्याही गावात काहीही कार्यक्रम असला तरी आधी अंकुशची कविता सादर व्हायची. अंकुशचं नशीब तसं चांगलं होतं. शहरात प्राध्यापक झाला मराठीचा. पुन्हा मागे वळून बघितलं नाही. विद्यापीठातल्या सिनियर प्राध्यापकाला ६८ वेळा दारू पाजल्यावर आणि सलग चार वर्षं गहू ज्वारी घरी पोचवल्यावर अंकुशची कविता अभ्यासक्रमात लागली. अंकुशच्या कवितेचा सन्मान अशी वर्तमानपत्रात बातमी आली. पुन्हा पत्रकाराला पाजेलेली दारूच कारण होती. आपली कविता प्रगतीला कारण नसते. आपण दारूच्या टेबलवर बनवलेले रिलेशन महत्वाचे असतात हे अंकुशच्या लक्षात आलं. हळू हळू नवोदित कवीच्या ऐवजी सुप्रसिद्ध ग्रामीण कवी अंकुश अशी पेपरवाले बातमी देऊ लागले. अंकुशला कविता वाचायचे पैसे मिळू लागले. एकदा सरकारी विश्रामगृहात पालकमंत्री आले होते. त्यांच्या समोर अंकुशच्या कवितेचा खाजगी कार्यक्रम झाला. ते खानसामाने केलेल्या मटनाचं कौतुक करताहेत का आपलं हे अंकुशला कळत नव्हतं. तरी तो गात होता.दहा बारा कविता झाल्यावर पालकमंत्री म्हणाले आता एखादी लावणी होऊन जाऊ द्या. अंकुश एकदम खजील झाला. अजून लावणी लिहिली नाही असं म्हणाला. पालकमंत्री तुच्छतेने त्याच्याकडे बघत म्हणाले, आजून बरीच प्रगती करायचीय मग तुम्हाला. अंकुश शांत राहिला. त्यालाही माहित होतं अजून आपल्याला बरीच प्रगती करायचीय. म्हणून पालकमंत्र्यांच्या पाया पडून तो परत घरी निघाला.
एकदा अंकुश कुटुंबासोबत कार्यक्रमाला जात होता. रस्त्यात एक गोठा दिसला. एक म्हातारा बसला होता. अंकुशने गाडी थांबवली. गोठ्यापाशी गेला. म्हातारा जरा गोंधळला. आंधळा होता. चाचपडू लागला. अंकुशचा मुलगा धावत आला. बायको कार मधेच बसून राहिली. उन होतं ना. म्हातारयाचा मुलगा आला. नारायण. नारायणने अंकुशच्या मुलाला गोठा दाखवला. आधी तिथे खूप गाई म्हशी होत्या. बैल होते. पण आता एकच गाय आहे. मुलाने नारायणला विचारलं तिथे गाईचं अंथरून आहे का? नारायण थोडा गोंधळला. पण नंतर म्हणाला हे आजोबा झोपतात तिथं. अंकुशच्या मुलाला प्रश्न पडला की हे आजोबा गोठ्यात कसे झोपतात?
कारमध्ये मुलगा असंख्य प्रश्न विचारत होता. अंकुश त्याला ग्रामीण जीवनाच्या वेदना सांगत होता. शेतात पायात काटे टोचले तरी लोक काम करत राहतात. पावसात सुद्धा राबत राहतात. अंकुशच्या मुलाच्या डोक्यावरून जात होत्या बऱ्याच गोष्टी. पण अंकुश ग्रामीण जीवन असं उभं करतो की ऐकणारा भान हरवून ऐकत राहतो. मुलगा पण तसंच ऐकत होता.पोकेमॉन आणि डोरेमोन पेक्षा भारी गोष्टी वाटत होत्या त्याला. आंब्याच्या एका फांदीला धरून आपले पप्पा दुसऱ्या फांदीवर उडी मारायचे हे ऐकून तर त्याला आपले पप्पा स्पायडरमॅन आहेत असंच वाटू लागलं. बोलता बोलता मुलगा झोपी गेला. गाढ झोपेत मात्र त्याला पप्पाच्या पराक्रमापेक्षा तो म्हातारा आठवत राहिला. त्या शेणा मुताच्या गोठ्यात झोपणारा. आंधळा म्हातारा. चाचपडत रांगत चालणारा. त्याला त्या अंधारात काय दिसत असेल? तेवढ्या अंधारात तो कुणाला दिसत असेल? पावसात जेंव्हा गोठ्यात पाणी शिरतं तेंव्हा तो काय करत असेल? थंडीत जेंव्हा गाय सुद्धा हैराण होते तेंव्हा तो हाडांचा सापळा असलेला म्हातारा काय करत असेल? खरंतर हे प्रश्न त्याच्या डोक्यात आले नव्हते. हे प्रश्न अंकुशने आपल्या बायकोला सांगितले होते. केवढा विचार केला होता अंकुशने काही वेळातच. बायको काहीच बोलली नाही. तिने एसी वाढवायला सांगितला. अंकुश विसरूनच गेला. एरव्ही कार्यक्रमाला जाताना सोबत मित्र असतात. अंकुश मुद्दाम खिडकी उघडतो. मोकळी हवा किती छान वाटते असं म्हणतो. त्याला एसी बंद करून डीझेल वाचवायचं असत. पण त्याचा संबंध सुद्धा त्याने ग्रामीण जीवनाशी लावलेला असतो. बाहेरची हवा बंद होते. म्हातारयाचा विषय पण गाडीबाहेरच राहतो. आता म्हातारा फक्त अंकुशच्या मुलाच्या स्वप्नात उरतो.
एक दिवस अंकुश ग्रामीण साहित्य संमेलनात कविता वाचत होता. मागचा कवी फोनवर बोलत होता बसल्या बसल्या. अंकुशने त्याच्याकडे दोनदा रागात पाहिलं. पण तो कवी बोलतच होता. थोडा वेळाने धीर करून तो कवी अंकुश कडे येतो. त्याला माहिती होतं अंकुशची पुढची कविता पंधरा मिनिट संपत नाही. उशीर करून चालणार नाही. तो अंकुशच्या कानाजवळ येतो. काहीतरी सांगतो. अंकुश रडू लागतो. श्रोते गोंधळतात. अंकुश म्हणतो बापावर कविता वाचणार होतो आणि आताच माझा बाप मेल्याची बातमी आली. हाडाची काडं करून मला वाढवलेला बाप…बोलता बोलता अंकुश पुन्हा रंगात येऊन कविता वाचू लागतो.
गोठ्यातून म्हाताऱ्याला बाहेर काढण्यात आलंय. अंकुशचा मोठा भाऊ नारायण आणि इतर लोक म्हाताऱ्याच्या धाकट्या लेकाची म्हणजे अंकुशची वाट पाहू लागतात. आंधळ्या म्हाताऱ्याला आपल्या प्राध्यापक लेकाचं खूप कौतुक होतं. त्याने बापावर केलेली कविता म्हातारा गावातल्या पोरांकडून कितीदा तरी ऐकायचा पण त्याचं मन भरायचं नाही. पोरं म्हणून दाखवायचे कारण त्यांच्या पुस्तकात होती कविता. त्यांना कौतुक होतं म्हातार्याच्या पोराची कविता आपल्या पुस्तकात आहे. कधी कधी म्हातारा एकटा असायचा तेंव्हा गाईला तिच कविता ऐकवून दाखवायचा. अंकुशला यायला उशीर लागणार होता. संमेलन लांब होतं. बारा तास लागले असते. नारायणला सांगितलं समजवून लोकांनी. अग्नी दिला गेला. चाळीस पन्नास लोकं होते गावातले. तिकडे हजारो लोक म्हाताऱ्यावरच्या कवितेला डोळ्यात पाणी आणून टाळ्या वाजवत होते.
दुसऱ्या दिवशीच्या पेपरात बातमी होती. सुप्रसिद्ध ग्रामीण कवी अंकुश यांना पितृशोक. दुखात बुडालेल्या अंकुशने फेसबुकवर बापाची कविता टाकली. दोन हजार लाईक आले आणि चारशे लोकांनी आर आय पी लिहिलं. गावातल्या आपल्या माणसांनी टाकून दिलेल्या आणि गोठ्यात मेलेल्या एकाकी आंधळ्या म्हाताऱ्याला शहर तरी काय देणार अजून? आर आय पी. बास.

– अरविंद जगताप.

The following two tabs change content below.
अरविंद जगताप

अरविंद जगताप

Writer, Lyricist, And Curious About Everything at ArvindJagtap.com
Arvind Jagtap was born on 20th September 1977. He is a poet, lyricist and scriptwriter well-known for his exploits in Marathi Cinema, the Art and Literature circuit and Television Industry. He is also a voracious reader who has developed his own heart-touching and candid writing style which incorporates colors of foolery, comedy, humor, political satire and pragmatism. Arvind has penned thought provoking articles on important issues such as farmers suicides, draught, life in rural Maharashtra, pseudo progress, urbanization and its social & ecological impact, to name a few. His work is a reflection of his ideology. It weighs in favor of generating awareness among the masses rather than simply creating pure nonchalant entertainment.
अरविंद जगताप

Written by अरविंद जगताप

Arvind Jagtap was born on 20th September 1977. He is a poet, lyricist and scriptwriter well-known for his exploits in Marathi Cinema, the Art and Literature circuit and Television Industry. He is also a voracious reader who has developed his own heart-touching and candid writing style which incorporates colors of...
Read more

Leave a Reply